Tarlar

Tarlar

Tar, uzun saplı; İran, Azerbaycan, Türkiye'de kullanılan telli bir çalgıdır. Tar (تار) kelimesi, Farsça'da "tel" anlamına gelir. Tar çalan kişiye ise tarzen veya tarist denmektedir. Bu çalgının iki buçuk oktav ses sahası bulunmaktadır. 8 yıl önce UNESCO tarafından Dünya Miras Listesinde alınmıştır.[1]

Günümüzde İranlılar ve Azerbaycanlılar bu çalgının kendi kültürlerine ait olduğunu iddia ederler. Bu durumun yanı sıra iki ülkede de tar farklı şekillerde kullanılmaktadır. Kopuz'dan gelen sazlardandır. Tar; setar, dutar, pençtar ve gitar gibi enstrümanların atasıdır. Bu çalgının ne zaman ve nerede ilk olarak kullanıldığına dair elimizde pek bilgi olmamasına rağmen 10. yüzyıldan kalma birkaç şiirde tar isminin geçtiği bulunmuştur. Orta çağ resim eserlerinde de tarın tasvirine rastlanılabilir. 1816 yılında Ebu Gasım Tebrizi’nin yağlı boya ile yaptığı “Tar çalan kız” eseri bu bakımdan ilgi çekicidir.[2] Bilinen ilk tar örneği olan şeştar, dizde çalınan bir enstrümandır. 19. yüzyılda Mirze Sadık tarın yapısında bir değişikliğe gidip tel sayısını beşten ona yükseltmiştir. Ayrıca ağırlığı yüzünden dizde çalınması gereken tarı hafifleterek göğüste çalınabilecek bir enstrüman haline getirmiştir. İran tarı, beş tellidir. Derviş Han, tara altıncı bir tel daha eklemiştir. Azerbaycan tarı ise farklı çeşitte olup, on bir telden oluşur. Türkiye'de de Azerbaycan tarı çalınmaktadır. Kars yöresinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunun yanı sıra Siirt'te halk oyunlarının bir parçasıdır.[3] Tar’ın sesi için musikişinaslar bir benzetme de yapmışlardır. Tar’ın alt telinin(ağsim); su gibi akıcı, orta telinin(sarısim); ateş gibi yakıcı, üst telinin ise(köksim); toprak gibi sabitleyici olduğunu söylemişlerdir.[4] Tarın sesi mandolin, cümbüş ve buzuki'yi andırsa da farklı bir çalım tekniği ve repertuvarı vardır